Di babeta destpêka felsefeyê de, di nava ramanweran de gelemşeyek heye. Hinek dibêjin felsefe bi grekan dest pê kiriye û hinek jî dibêjin;na berê grekan jî felsefe hebû. Dema ku mirov li felsefeya Hîndûyan, mêze dike mirov rastê Upanîşadan dibe, ku ev metnên pîroz in. Di van metnan de, li ser gerdûn û çêbûna wê daxuyanî hene, lê bingeha wan daxuyaniyan îlahî ne.

 

Lewra, li gorî vê felsefeyê hemû gerdûn ji yek heyînekî derketiye, ku ev heyîn jî Brahman e. Şiroveyên di van metnan de jî, ne şiroveyên zanistî ne. Ew gotinên helbestîk in, ku girêdaniya wan zêdetir bi îmge û îmajan re heye. Tarîxa zayîna Gautama Buddha jî, piştî dewra Upanîşada ye. (B. Z. 563483)

Di dîroka mirovahiyê de, her dem di navbera felsefe û ol de peywendiyek çêbû ye, lewra herduyan jî xwestine ku rêbaza çêbûna gerdûnê û destpêka mirovahiyê li gorî bawerî an zanayiyên xwe şirove bikin. Tiştên ku ol, bi awayekî hestî pêk aniya, felsefe xwestiye ku vê yekê bi awayekî aqlî şirove bike. Ango;felsefe xwestiye ku jiyana mirovan, di gerdûnê de cihê wan, peywendiyên wan û ji bona birêveçûna kar û barên mirovî bi awayekî pisporî û rexnekar şirove bike. Di dîrokê de, felsefe bi rexnekirina baweriyên olî û rewiştî derketiyê holê û tu carê, dev ji vê helwesta xwe ya rexnekar bernedaye. (1)

Budîzm, berî zayinê di sedsala VI. ê de derketiye û olekê gerdûnî ye. Li ser danasîna Budîzmê jî(gelo ew rêçikek, mezhebek, olek an xwendegehek e), guftegoyek heye. Belam, di roja me de tê pejirandin ku Budîzm ol e û herweha oleka bêxwedê ye. Di roja me de, beşdar an bawermendên vê olê;li Hîndîstan, rojhelat û başûra rojilata Asya, Moxolîstan, Mançûrîstan, Tîbet û Japonyayê hene. Ji bilî van deran, li Ewropa, Bakura Amerîka û Îngilîstanê jî beşdar an bawermendên vê olê hene. Hejmara beşdarên vê olê, nêzîkê 300 milyonî ne.

Wek tê zanîn;damezranerê vê olê Guatama Buddha ye. (2)

Di Budîzmê de, ne cihê Xwedê û ne jî cihê pirtûkek pîroz, ku bi awayê wehiyê hatiye hinartin, heye. Kêm zêde, di wan olên din de mirov dibîne ku rewişt (exlaq), li ser hîmê başî an xirabiya tevgerên mirov bi cîh bûye. Mirov, li gorî semaxa Xwedê tevdigerin, tiştên ku Xwedê diferme baş in û tiştên qedexe dike jî, ew xirab in. Bûdîzm, di vê mijarê de cuda ye. Li gorî Budîzmê jî;qencî û berxwîdariya pirraniyê, pîvana başî û xirabiyê ye.

Me di destpêka vê nivîsê de got ku, Budîzm olekê bêxwedê ye. Niha jî, ez dixwazim ji vê babetê dest pê bikim û dakevim nava kûrahiya felsefeya Budîzmê. Belê, di Budîzmê de baweriya Xwedayekî afiraner, ku hemû gerdûnê afirandiye û dikargerîne, tune. Piştra, ew Xwedayên ku di hin berheman de behsa wan hatiye kirin (Xwedayên Budîzma Bakûr), ew wek ji aliyê hemû kesan ve jî tê pejirandin;ew paşê ketine nava vî olî. Tê vegotin ku Buddha bi xwe jî, li hemberî hebûna Xwedayekî afiraner radibû û wan asharîşên kevneşopî ne dipejirand.

Buddha di axaftineka xwe de wiha dibêje:

“Hege vê dinyayê “iswara” çêkiribana, divabû ne guherîn û ne jî hilweşîn hebûna. Hemû tiştên zelal û gemar, ji ber ku wê jê bihatana, wê demê xemgînî û bobilat;tiştên rast an çewt, wê tunebûna. Ger ew xemgînî û dilgeşiya ku di hemû heyberên xwedîhiş de derdikeve holê;ger viyan û kerx berhema “iswara” bin, divê ku ew jî muktedîrê xemgînî û dilgeşiyê, viyan û kerxê be. Di vê rewşê de, em çava dikarin bibêjin ku ew gihaştî (kamil, tekûz) ye. Hege “iswara” afiraner be û hemû heyîn;beyî ku dengê xwe bikin, bi aramiyekê mezin li hember desthilatdariya afiraner sitûyên xwe xwar bikin;wê demê feydeya xwedîerdemiyê çiye?Ji ber ku, hemû kar berhemên wî ne û divê ku afiraner tu ferqûmelitiyê nêxe nav wan;wê demê wê di navbera tevgera xirab an baş de, wê tu ferq tune be. Belam, hege xemgînî û êş, ji dereka din têtin;wê demê hindek tiştên ku “iswara”ne sedemê wan e, hene. Wê demê, çima hemû tiştên ku hene, ne bêsedem in?Ger “iswana”afiraner e, wê demê biarmanc an bêarmanc, bandûr lê dike. Hege bi armanc bandûr lê dike;mirov wê demê nikare bibêje ew kamil e. Lewra gehînek, bivênevê bidestxistinekê xwestekê diguncîne. Na, hege bêarmanc bandûr lê dike;wê demê ew dînek an jî, lawikekî berhembêz e. ”(3)

Wek xwiya dike, Buddha hewl dide, da ku bi ramanên rasyonel, wê ramana “iswara” pûç bike. Di vî warî de gellek mînakên baş hene, lê ne hewceye em wan hemûyan li vir rêz bikin. Lewra, ateîstiya Buddha rastiyeka vekirî û berbiçav e.

Ev hêla Budîzmê, di nava olperestên nûjen de bûye sedema serêşiyê. Lewra hilika ol, baweriya Xwedayekî tê dîtin, an jî fêhmkirin. Heçku, Budîzm olekê bêxwedê ye. Li ser vê yekê, wiha hatiye xwestin ku danasîna ol bête guhêrandin. Ji bilî vê yekê, xwestine ku Budîzma kevin jî, bi navê ol neyêtî danasîn.

Carinan, dema ku mirov li ser babetekî felsefî an zanistî radiweste;wê demê tiştê herî dijwar ew e ku, mirov xwe bigihîne biryarekî an encamekî. Lewra, carinan ev biryar bi hêleka keyfî tê gotin. Lê beyî biryarê, pêwîst e mirov li wê babetê hûr bibe û bi hûrbijarî lê mêze bike. Di van babetên felsefî an zanistî de jî, helwesta min ew e ku, beyî ku ez biryarekî bidim;ez dixwazim zanayiyên di vî warî de bigihînim xwendevanên kurd. Dema ku em çavên xwe li van zanayiyan digerînin, mixabin (di kurmanciyê de) em wan nabînin. Lewra tune nin. Ancax, em bi zimanên din xwe digihînin wan zanayiyan, ku bi rastî ev yek jî bandûreka neyînî li ser mirov dihêle. Mirov nizane, ka wergerê bike an şirove bike?Hege zanayî tunebin;wê demê şirovekirin jî wê pûç derkevin. Lewra, kombûna zanayiyan wek bêjînga aqil e. Pîvan e. Çi rast e, çi çewt e;mirov ancax bi alikariya zanayiyên xwe dikare ji wan encaman derxe û xwe bigihîne biryarekî.

Min di van rojên dawî de, li ser ola Budîzmê gotarek xwend, ku nivîskarê vê gotarê lêkolînerê Hîndîstanî Raul Sankrityayan e, û ku bi rastî min jê tehmek mezin girt, ez dixwazim pêşî vê gotarê beyî ku destê xwe bidimê, pêşkêşê we bikim.

Nêrînên Gautama Buddha, yên aborî û civakî:

Di warê aborî û civakî de, nêrînên Buddha cewaz in. Ji bona rahîb û rahîbeyan, riya xizmeteka baş destnîşan kiriye. Buddha, yên ku ne li gorî pîvana vê mengiyê jiyane jî, wan bi “serfkarên bêxêr yên dewlemendiya netewe” bi nav kiriye. Ji wan re, jiyana komavayê (communal) pêşniyar kiriye. Di sîstema rahîb û rahîbeyan de, komunîzma aboriyê ava kiriye. (ji bilî alavên şexsî yên ku ji layê kesan ve têne bikaranîn;wek cil, kotîka parsê ûhwd)

Hemû tişt, malê komavayê dihate dîtin. Xanî, bostan, amûratên çandiniyê, keryole, destên livînan û hwd, hemû xwedaniya (mulkiyeta)komavayê bûn. Ew erdên ku bexşên komavayê dibûn jî;ew ji bo siberoja komavayê, li ser navê komavayê hatine qeyd kirin. Belam, di komavaya Budîst de, aboriya komunîzmê demekî dirêj berdewam nekiriye. Li gorî qeydên “sanchî” û “Bharhurtê”;hê di di sedsala 2. ê de(B. Z. ), rahîb û rahîbeyan bi hatiniya xwe, li perestişgehê çeper û stûnan didane çêkirin. Ev yek jî, nîşan dide ku ew ji bilî tiştên xwe yên şexsî yên bikar anînê, ew xwediyê xwedaniyekê şexsî ne.

Li gorî baweriya Buddha, bingeha monarşiyê di çavkaniyekê pîroz de bû. Qraltî jî, hilbera berfirehbûna xwedaniya (mulkiyeta)taybet bû. Xwedaniya taybet, di navbera mirovan de rê li newekheviyê û dabeşbûnên çînî vedikir. Bi vê encamê re, di navbera mirovan de nerazîbûn û şer dest pê kir;ku di encamê de, bi awayekî eşkere an bi dizî, mirovan destê xwe dirêjê malên hevdu kirin. Lewma jî, ji nava xwe dadgehekî hilbijartin, ewî jî hêza gel ji bo armancên jixwerexwaz civand û bû qral.

Di wê dewra ku Buddha jiyaye, ciyawazîbûna aborî û civakî tûjbû. Buddha, ji bona ku bikaribe vê newekhevitiya civakî ji holê rake, hemû hewl dana xwe da keşîşxaneyên komavayan. Belam, ewî çareserkirina vê newekhevitiya civakî, di planên gerdûnî de didît. Bi nêrînên xwe yên dijberê “kastparêziyê”, çend encaman bi dest xist. Lê heta yek ji holê nehatana rakirin, hêza wan ne digihêjte ya din. Lê dîsa jî, komavayên Buddha, ji bona wan beşdarên kastên jêr, ji hêla mafên şexsî ve çend mafan dida wan. Budîzmê, tu ferq û melitiyê tu carî nexistiye nav nîjad, welat û kes an. Lewra Budîzmê, bi tundî wekheviya hemû mirovan diparast. Bûdîzmê dixwest ku, di jiyana civakî de “jiyaneka bi hevre” ava bike. Ji ber ku Budîzmê tu ferq û melitiyê nedixist nav kulturên cihêrêng, mîsyonerên Budîzmê jî, tu carî zordestiyekî li çanda neteweyekî ne kirine û vê yekê ne anîne aqilê xwe jî.

Felsefeya Budîst:

Di çend mijaran de, mirov dikare behsa gellek lêzêdekirinên xweser bike, belam lêzêdekirinên Bûdîzmê yên di warê felsefeyê de bêhempa ne. Ancax, mirov nikare bibêje ku wê fel

sefeyê alikariya felsefeya Marx kiriye, an gihêjtiye bingeha wê felsefeyê. Gotina vê yekê, çewtiyek e. Ancax mirov dikare vê yekê bibêje ku, xwendekarên felsefeya Budîst, çêtir an êdî hêsan, dikarin ji felsefeya marksîst fêhm bikin. Em dizanin ku felsefeya Hegel, di berfirehbûna felsefeya Marksîst de rolekê girîng leyîstiye û Marksîzmê jî, li gorî erka xwe nakokiyên felsefeya Hegel, ji holê rakiribû. Di felsefeya Hegel de, ew rasteqîniya ku serberjêr disekiniya, bi rêbaza pêzewariya (materyalîzma) diyalektîk, li ser piyan hate rûniştandin.

Hegel di wê hizrê de bû, ku raman an zêhn bingehîn e û made jî, hilbera wê bû. Hege mirov, bi awayekî berfireh Budîzmê binirxîne, wê demê mirov dikare bibêje ku Budîzm, dişibe mengîweriya (îdealîzma) Hegel.

Ramana felsefeya xwendegeha “Yogacharayê”, jî ne madî û dînamîk e. Ev xwendegeha felsefî jî, mîna Hegel hêzr û ramanê rasteqîniya bingehîn dibîne.

Akîdeya bingehîn ya Budîzmê, “her tişt bi dawî”ye. Ango, dawiya her tiştî heye. Piştra hatiye gotin ku, “yên berdemî/demdemî, bêdawî an dînamîk in;yên neberdemî/ nedemdemî jî ne rasteqîn in. ”

Felsefeya Budîst, bi vî awayî li vê dinyayê hebûna tiştekî bêdawî an statîk qebûl nedikir. Ango, li gorî vê felsefeyê, her tişt bidawî ye. Înkara Xwedê an giyanê jî, encama vê hêmanê ye (prensîbê ye). Felsefeya Budîst, pesnê xwe bi nepejirandina giyanê (anatmavada)dide.

Tarîxa zayîna Buddha, li dema xilasbûna “upanîşadan”rast tê. Zanayiyên “upanîşadan”, girîngiya herî mezin didane giyan. (Giyana şexsî an cosmîk)

Giyan, ne madî ye;bêdawî û tiştekî naguher e. Budîzmê, di destpêkê de vê felsefeya bêdawîtiyê (bênatiyê)hilweşandiye. Li hemberî “atmavadayên upanîşadan”, (ku li gorî vê feslefeyê, rih heyîna bêdawî û naguher e), lixwekirina navê “anatmavada”ye, (ku di vê felsefeyê de jî, giyan nayê pejirandin), ji vê sedemê ye.

Dînamîzma felsefeya Budîst, ango rewşa herkbûna hemû tiştî (flux), bi temamî nêrîneka cihêreng nîşanê me dide. Yên baweriya xwe bi giyanê tînin an bênatîparêz in jî;bêgav mane û baweriya xwe bi guherîna derdinyayê anînê. Lê, wê baweriya xwe ya heyînekê bêdawî jî domandine. Ji vê yekê re “Atman” an jî “Brahman” digotin.

Budîstan wiha digotin: “Dema ku em, li gewdeya daraka mûzê mêze bikin, wê em ê bi temamî rastê tebeqeyên li ser hevdu bêtin. Hilikeka din tune. Mîna wê yekê;di gerdûnê de tu tişt (Atman an Brahman) hilikeka bêdawî nahewîne. Lewra, li vê dinyayê regezek bêdawî tune. Çavkaniya têgeha valahîparêziyê (voidism:shunyavada)jî, jixwe ev der e. Ji bona şirovekirina têgihîna dînamîzmê, mînaka ewran an gura lembeyê dihat nîşandan. Dinya jî,

Mîna ewran herdem diguher e. Elmasa herî hişk an hesin jî, herdem diguher e.

Ê baş e, wê demê ferq an manendiya (bînanîtiya) guherîna şekle pêşîn û dawîn çiye?

Bersiva vê pirsê ji bona Budîstekî/kê wiha ye:

“Manendiya wan ya di rêxistîbûna wan de ye. ”

Encam, herdem dişibe sedemê ku çavkaniya çewtiya yekîtiyê (oneness) jî ev der e. Gura lembê, herdem diguhere. Ancax, ji ber ku ew gura (alaw)nû, dişibe ya kevin;em wan heman gur dihesibînin, an em vê encamê jê derdixin.

Teoriya sedemîtiyê:

Piştî bêqeyd û bêmerc, pejirandina dawîndariya hemû dinyaya der û hundir;pêwîstî bi teoriyeka sedemîtiyê derkete holê.

Yên atoman û madeyê, mîna tuxleyên naguher dibînin;dikaribûn biparastana ku hatina wan ya cem hevdu, wanekên (nesneyên) nû diafirînin. Yekbûn an jihevçûna wan, dibû tekabûlê derketin û xilasbûna tiştan. Heçî Budîzm bû, baweriya xwe wiha bi tuxleyên naguher nedianî. Tu tişt, ne xwediyê hilikeka bêdawî bû. Ango, tişt (vastu)na, lê bûyer hebûn.

Buddha, ji bona şirovekirina zagona sedemîtiyê, termînolojîyeke cihêreng bikar aniye, ku ew jî “zayîna pêgirtîpratitya samutpada” ye.

Dema ku Buddha vê termînolojiyê berfireh dikir, wiha vedigot:

“Dema ew hebû, (piştra) ev derkete holê û ji ber ku ew hebû, ev çêbû. ” Bi awayê gotina wî, ev tê zayînê. (asmin sati idam bhavati)

Yên diqede/temam dibe sedem, yên piştî sedemê jî encam e. Dema sedem hebû, encam bi temamî tunebû. Dema ku encam derketiye holê, wê demê sedem jî bi temamî winda bûye.

Di naveroka sedemê de, hilikeka bêdawî ya ku xwe vediguhezîne encamê tune. Di navbera wan de, ji bilî danûsitandineka demhatinê ve;ku yek piştî yekî tê an ew ê dî piştî wê ya din tê, tu têkiliya wan tune.

Kollektîviya sedeman:

Dema ku mirov, dinyayê di nava herkekê de dibîne û ne wek kombûna tiştan, lê wek kombûna bûyeran bibîne, wê demê têgeha “zayîna pêgirtî” (origination), bivênevê dertê holê.

Tinebûna teoriya zemînekê (substratum) bêdawî/ebedî, bivênevê wan nêzîkê baweriya bûyeran kiriye û bi vê yekê re jî, Budîstan wiha bawer kirine ku dinyaya me ji bûyeran çêbûye. Nepejirandina wan ramanên kevin;yên derheqê zagona sedemencamê, bivênevê rê li zagona “zayîna pêgirtî” vekiriye.

Bi gotineka din:

Zayîna pêgirtî, dewsa teoriya sedemencamê ya kevin girtiye.

Felsefeya Budîzmê, di vê babetê de jî, ji wê dilêrîna kevin;ya têgeha “sedemek;yek an ji yekî zêde encaman derdixe holê, hilweşandiye.

Li gorî felsefeya Budîzmê, tu tişt (li gorî gotinên wan dharma), ji tiştekî nayê zayînê. Her encam, ne xwediyê sedemek tenê ye;çend sedem bi hevdu re, rê li encaman (wanek, nesne) vedikin. Ji vê teoriyê re, “kollektîviya sedeman” (hetusamagrivada) tê gotin.

Fîlozofê qedirbilind, Dharmakirti wiha dibêje:

“Tişt, ne tenê ji tiştekî;ji hemû sedemên kollektîv têne zayînê. ”

Dema ku çend sedem têne cem hev, encamek dertê holê û kêmasiya sedemekê herî biçûk jî, wê rê li derketina encamê bigre. ” Li gorî vê felsefeyê, encam ji sedemê bi temamî cewaz e. Bi gotineka din:Derketina holê ya encamê, veguhêrînekê (guherînekê)wesfînî (nîtel)ye û ev veguhêrîna wesfînî (derketina encamekê seranser cihêreng, ya holê);hege hemû sedemên ku pêdivî bi wan heye û xwedîpîvan in necivin, ew pêk nayê. Ev têgeha sedemencamê;veguhêrîna wesfînî û wê kollektîviya çendaniyê (nîcelîteyê;ku kollektîviya sedeman e)

diguncîne.

Danasîna rasteqîniyê:

Di bin ronahiya têgîhîna vê dinyayê de;ramanwerên Budîst, ji nû ve “yên rasteqîn û yên ne rasteq’în” nasandine. Ji bona ramawerên berê, ev danasîn gellekî hêsan bû: “yên bêdawî/ebedî di hilika xwe de naguher e (immutable), an jî;yê naguher (unchangeable)xwediyê encamekê rasteqîn e (noneternal), dikare biguhere an jî, yên ku ji hilika xwe ve diguherîn, ew ne rasteqîn in. ”

Belam, di Budîzmê de cîh ji rasteqîniyên wiha re tune. Ê wan, tiştekî rasteqîn wiha dane nasandin: “Yên, ku xwediyê hêza tevgera rasteqîn e. ” (arthakriyasamartham)

Şêrînahî û nan, tiştên rasteqîn in. Lewra, muktedîrê tevgereka rasteqîn in. Ango, xwediyê hêza têkririnê ne, muktedîrê vê yekê ne. Heçku, ew nan û şêrînahiyên di xewnan de, ew ne rasteqîn in. Lewra, ew ne xwediyê hêza têrkirina zikên me yên birçî ne, ew ne muktedîrê vê yekê ne. Ji yên xwediyê vê tevgera nesnel ya muktedîr re, ne tenê rasteqîn;herweha rasteqîniya mitleq tê gotin.

Li gorî baweriya ramanwerên berê;yên rasteqîn, ne xwediyê vê tevgera nesnel ya muktedîr bûn. Lewra, yên di hilikê de naguher e, ew bêdawî û tekûzbû. (bêkusûrbû. )

Ê baş e, delîlên wan tiştên ku li derveyê sehekên me ne, delîlên wan çî ne?

Rasteqîn, pêwîst e xwe bi deneyekê nesnel îspat bike;ku tu tişt bi tenê li ser hîmê aqil rasteqîn nayê dîtin. Di vê babetê de Dharmakirtî wiha dibêje:

“Hege wanek (nesne) wiha bin, wê carê em kî ne?”

Aqil, ne mitleq e û bi tenê tevgera nesnel û deney, pîvana rasteqîniyê ne. Ev çekek mezin bû, lê ne hat bikaranîn. Ji bona vê yekê jî, sedemek hebû. Pêşveçûna hemû zanistê, li ser hîmê vê yekê bi cîh dibe;ku ev hêmana pêjirandina rêzaniya nesneyan e.

Made û hiş:

Di felsefeya Budîst de;di babeta laş û hiş, û made û hiş de, ramanên cewaz hene. Di nava Budîstan de, mengîwerên (îdealîstên) kitparêz (menist)dibêjin;“bi tenê hiş rasteqîn e. ”

Lewra, rasteqîniya wan (hiş), dînamîk e. Yên din jî;ango dualîst jî, yeko yeko û bi awayekî ji hev cuda, hebûna made û hiş, dipejirînin. (kaya sthitam manah)

Lê herdû enî jî;heta vê derê, wê girêdaniya made û hişê dipejirînin. Bîr, hiş an jî raman, nikare beyî madeyê hebe. Ev hevok, heta pîvanekî wê peywendiya ku di navbera hiş û made de heye;ku ev yek peywendiyeka beramber e, radixe holê. Ango, rajêriya (bindestiya) hiş, ya li hember madeyê radixe holê.

Parastkarên angaşta duyemîn jî, cihêrengbûna hiş û madeyê nepejirandine û gotine ku:

“Dinyaya madeyan;mîna avê û pêlan, dengvedaneka hiş e. (transmutation:parinama)Ev yek, nêzîkê felsefeya Hegel e. Hege, di dewsa hevoka “made dengvedaneka hiş e. ” de, hevoka “Hiş, peresana (ewrîma) made ye. ”, bête bikaranîn;wê demê;wê mengîweriya Budîst ji wê rewşa xwe ya serberjêr bête rizgarkirin.

Di felsefeya wan de, awayê ramanekê wiha hebû. Dema ku encam, li gorî sedemê bi temamî cihêreng be;wê demê ne dijwar e ku mirov bibêje hiş ji madeyê berfireh bûye, ev yek gengaz e.

Angaşta pêzewariya (materyalîzma)diyalektîk ew e ku, hiş ji madeyê berfireh dibe. Lê tu carî nabêje, ku hiş made ye. Berawajiya vê yekê, dibêje hiş bi temamî ji madeyê cihêreng e û berfirehbûna wê ya herî bilind e.

Di dema Buddha de, hem ramawerên ku giyanê bêdawî/ebedî didîtin û giyanê, ji layê hilikê ve naguher dihesibandin hebûn û hem jî;ramanwerên pêzewar (materyalîst) yên ku hebûna giyan (rih), nedipejirandin û ku ji asta pêzewariya mekanîk, xwe rizgar nekiribûn hebûn. Buddha û şopgerên wî, çend regezên “pêzewariyapêş” parastibûn, ancax ew ne amade bûn ku vê felsefeyê, bi pêzewariyê biwesfînin.

Ramanwerên Budîst, hê di destpêkê de ji bona şopandina navînrêyekê, biryara xwe dabûn. Di wê derê de jî, xwestibûn ku xwe, di navbera teîzm û materyalîzmê de bihêlin. Heçku, di mijara tinebûna bêdawiyê de, e wan navînrêyekê ne pejirandibûn. Ji bona vê yekê tenê ye ku Budîzm, ol tê hesibandin. Li hember vê radikalîzma wan;ew baweriya wan ya zayîna ji nû ve û girêdaniya wan ya bi nehêniya “yogayê”, mîna olên din e.

Êrîşên bi tundî yên ku ramana Budîst, li hember akîdeyên ava pêk dianî;bi vê gotina fîlozofên Hîndîstanî yê bêhempa re, wiha tê îspatkirin:

“Pejirandina desthilatdarekî û yekemîn afiraneriya “vedayê”, bi riya weftîzên pîroz daxwaza bidestxistina nîrxekî û ji bona bexşandina gunehên kastparêziyê, eza û cefaya ku li laşê xwe dikin;vaye taybetmendiyên bodekiyê. ” (4)

Buddha, ji aliyê hemû kesî ve reformparêzekî mezin û pêxemberekî viyan û bêtundiyê tê pêjirandin, û rêz lê tê girtin. Ev dijberiya tundiyê a Buddha, bêguman di civaka Budîstan de çend encamên balkêş anîne holê. Herwekî, ew li dijê kuştinê ne. Tu tiştên jîndar nakujin û wan naxwin. Hinek beşdar goşt jî naxwin û hinekan vê helwesta xwe, wiha bi pêşve birine ku ji bona zererê nedin tu mêş an heywanekî din, carinan devê xwe jî venakin. Dijberiya şidetê, di civaka Budîstan de gellek encamên balkêş derxistine holê, ku mirov şaş û ecêbmayî dimîne. (5)

Bêguman, yên ku diyalektîkê û guherîna bêdawî xistiye navenda hilika felsefeyê, dîsa ev ramanwerê Hîndû ye. Felsefeya Budîst, di wê demê de li hemberî felsefeya upanîşadan têdikoşiya. Upanîşadan, li pişt hemû bûyerên ku diguherin û berdemî ne, li rasteqîniyeka bêdawî digeriyan. Ev lêgerîna wan, wan digihîne têgeha giyan û afiranerê. (parabrahma)

Ev nêrîna metafizîkî, di civakê de hewkas çalakbû ku, bawermendên upanîşadan destê xwe ji kar û barên dinyayê dikşandin.

Pirsgirêkên mîna wekî, “Gelo, dinya bêdawî ye an na?, piştî mirinê, jiyan heye an na? û giyan û laş, gelo heman tiştin an na?” bûne felsefeyên herî sereke. Rewşenbîrên wê demê jî (pandit), li ser van mijaran ketine gotubejekê bêser û bêber. Gautama Buddha, bi xwe jî çend caran beşdarê van gotubêjan bûye, lê piştî dîtina bêsûdetiya wan, dev ji wan gotubêjan berdaye. Gautama Buddha, di destpêkê de êrîşê tora skolasîzmê kiriye;ku li hemberê ramana azad dibûn asteng.

Buddha di waaza xwe ya yekemîn de wiha dibêje:

“Dev ji wan pirsên vale û beradayî, yên ku di derheqê destpêk û dawiyê de ne berdin. Ev pirs, pirsên bêçareser in. Wê ez ê “Dharmayê” (Zagon, bûyer, wanek)fêrî we bikim.

“Ji ber ku ev heye, ew (yê din)çêdibe. Ji çêbûna wê, ev dertê holê. Hege ew tunebe, ev çênabe. Bi xilasbûna/dawîbûna wê re, ev jî xilas/dawî dibe. Yên “Dharmayê” dipejirîne, zagona zayîna pêgirtî jî dipejirîne”. (Dialogue or Buddaha)

Zayîna pêgirtî, hilika felsefeya Budîst e. Tu tişt, bi serê xwe nabe hebûn û tu tişt, ne teqez e. Her tişt, bi tiştekî din ve girêdayî ye. Ger sedem ji holê rabe, wê encam jî ji holê rabe. Her tişt, îzafî ye. Sedem û encam, li hemberî hevdu peywendidar in. Yek, ji yê din dizê.

Buddaha, di axaftinên xwe yên din de jî, Dharmayê berfirehtir dike û bi alikariya zagonên guherînê, têgehên giyana bêdawî hildiweşîne. Di rastiyê de, dema ku pêşniyara devjêberdana destpêka skolastîkê û wan pirsgirêkan dikir, bi vê zayîna pêgirtî bersivên wan jî dida.

Buddha, giyanê û koçbûna wê nepejirandiye. Ancax, gelo jiyan bi mirinê xilsa dibe?Wê demê, wê çî bibe ji wê başî û xirabiyê;ku di jiyana kurêmirov de cîh digrin?Ma wê ew jî, pêre winda bibin?Wê çî bibe ji têgeha pêvajoyê?

Ev pirsgirêk, di diyalektîka nûjen de wiha hatine çareserkirin:

Jiyan û pêşveçûna mirovahiyê, bêdawî ye. Tiştên ku mirov dikin, bi başî û xirabiyê têne binavkirin. Laş û hişê mirov, ji holê radibin. Ancax, lêzêdekirinên wî yên civakî dimînin û ew jî, bi vî awayî dibe perçeyekî jiyana mirovahiyê ya bêdawî.

Ancax, Gautama Buddha ne gihêjtiye vê encamê. Gotiye ku, ji bona jiyana şexsan jî seraqetiyek heye û hişê mirovan xwediyê herikanekê ye. Şewqek ditefe, ya din dest pê dike. Mirovek dimire, lê hişê wî ya ku pêvajoyek e;dikeve laşekî din. Bi vî awayî, têgeha zayîna ji nûve, di deriyê paş de dikeve nava Budîzmê.

Buddha Gautama, di esasê de fîlozofekî reformîst e. Ew armanca ku daniye berpêşê mirovan jî, aramiya hiş e. Dinya, bi êşan hatiye dagirtin. Dawîlêhatina êşan, armanca jiyanê ye. (6)

Li gel rêz û silavan.

 

 

12. 12. 2006

 

ÇAVKANÎ:

1 Dengê felsefeyê. Ali Yuzen. Weşanên Doz. Çapa yekê. Rêbendan 2006. Rûp:17/18

2 tr. wikipedia. org/wiki/Budizm.

3 Deibrosat ChattopadyayaWerger:Sibel Özbudun. Budîzm û felsefe. Weşanên veguheriya

civakî. rûpel:35/36. çapa duyemîn. Stenbol 1988.

4 Rahul SankrityayanWerger:Sibel Özbudun. Budîzm û felsefe. Heman berhem Rp:9/14

5 Di dîroka tirkan de ÎslamiyetTurgut AkpınarRp:33.

6 Y. Balaramamoortywerger:Sibel Özbudun. Budîzm û felsefe. Heman brhem. rp:53/54

(Ev yek pirtûkeke û têde pênc gotarên nivîskarên cada yên li ser Budîzmê hene. )

 

http://www.netkurd.info/gotar_bixwine.asp?id=1074&yazid=136

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s